यसरी सुरु भएछ विक्रम संवत्

यो भविष्य पुराण महाभारतको युद्धकालीन समयमा महर्षि वेदव्यासले लेखेका थिए । त्यो समय भनेको कलियुग सुरु भएको कालगणनाभन्दा ३१ वर्ष पहिलाको कुरा हो । महाभारत युद्ध सकिएको ३१ वर्षपछि कृष्णको मृत्यु भयो । त्यही समयदेखि कलियुग सुरु भएको मानिन्छ । कलियुगको समय गणना गर्दा वि.सं. २०८३ मा ५१२७ वर्ष हुन आउँछ । त्यस हिसाबले भविष्य पुराणको कुरा र विक्रम संवत्‌का कुरा पश्चगामी देखियो । विक्रम संवत्‌भन्दा भविष्य पुराणको लेखन समय करिब तीन हजार वर्ष अघि भयो । तसर्थ यी कुरा समय सन्दर्भमा मेल खाँदैनन् ।

अन्य इतिहासमा उल्लेख गरिएअनुसार विक्रमादित्यले राज्यको काम चलाउन गौशाला (अमरावती नगर) मा प्रशासकीय दरबार बनाएछन् । किंवदन्तीअनुसार यो प्रशासकीय भवन बनाउँदा धेरै दिनसम्म ३२ वटा पुतलीले उनलाई घेरिरहेकाले तिनै पुतलीको सम्झनामा दरबारको सिंहासनमा (कसैले खम्बामा भनेका) ३२ वटा पुतलीको चित्र वा बुट्टा बनाएछन् र दरबारको नाम पनि बत्तीसपुतली दरबार राखेछन् । दरबारकै नामको प्रभावले नगरको नाम पनि बत्तिसपुतली रहन गएछ । भौतिक प्रमाणका रूपमा हालको गौशालादेखि पुरानो बानेश्वरको चोकसम्मको सडकलाई बत्तिसपुतली सडक भनिन्छ ।

यी सबै काम गर्न २५ वर्षका वेताल नामक व्यक्तिले धेरै सहयोग गरेकाले यो दरबारलाई वेताल पच्चिसे र सिंहासनमा ३२ वटा पुतलीको चित्र भएकाले सिंहासनी बत्तिसे पनि भनिन्थ्यो । समय बित्दै जाँदा उनलाई दाजुको सम्झना आएछ । दाजु खोज्न उनी पनि सोमेश्वर पर्वततिर गएछन् र पछि फर्कँदै फर्केनछन् । त्यसपछि बत्तिसपुतली दरबार धेरै समयसम्म खाली नै रह्यो । पुरानो भएपछि भत्केर माटोमुनि गएछ । विक्रम संवत् १९२८ मा यही स्थानमा हालको राम मन्दिर बनेको भन्ने पाइन्छ । यो कुरा इतिहासकार धनवज्र बज्राचार्यले पनि लेख्नुभएको छ ।

विक्रमले शासन गर्दाको समयसम्म चन्द्रमान सिद्धान्तमा मात्र आधारित पञ्चाङ्ग मानिन्थ्यो । चन्द्रमान सिद्धान्त केवल तिथि, नक्षत्र आदिमा आधारित हो, कालगणना होइन । चन्द्रमानअनुसार २९.५ दिनको महिना र ३५४ दिनको वर्ष हुन आउँछ । ३६० डिग्रीको पृथ्वीको व्यासले सूर्यको परिभ्रमण गर्दाको समय हिसाब गर्दाको सूर्यमानअनुसार महिनामा ३० दिन र केही मिनेटका हिसाबले ३६०–३६५ दिन हुन आउँछ । यसरी सूर्यमानअनुसार चन्द्रमानमा ११ दिन पुगेन । चन्द्रमानले संवत् वा यति साल भन्ने हुँदैन । यसले गर्दा वर्ष–वर्षको हिसाब गर्न कठिनाइ भयो ।

यसैले विक्रमादित्यले चन्द्रमान र सूर्यमानलाई समन्वय गरी पञ्चाङ्ग तयार गर्न लगाई सूर्यमान सिद्धान्तमा आधारित संवत्‌लाई देशमा कालगणनाको सुरुवात गराएछन् । आफू (विक्रम) ले आदित्यमा आधारित कालगणना देशमा लागू गरेकाले उनको नाम विक्रम र आदित्यको सन्धि गरेर विक्रमादित्य भएको भन्ने नै पाइन्छ । यो सिद्धान्तअनुसार मेष अथवा वैशाख १ गतेलाई त्यो वर्षको पहिलो दिन मानिन्छ । यसरी नेपालका विक्रमादित्यले विक्रम संवत् सुरु गराएका रहेछन् भन्ने पाइन्छ । यो कुरालाई पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका पूर्वअध्यक्ष माधवप्रसाद भट्टराईले पनि स्वीकार गर्नुभएको छ भन्ने सुनिन्छ ।

यही विषयको सम्झना वा खुसियालीमा बाघद्वार (वाग्मती नदीको उद्गमस्थल) मा बाघद्वार मेला, कीर्तिपुरमा चम्पादेवी जात्रा, टोखा चण्डेश्वरीमा सपनतीर्थ जात्रा, भक्तपुरमा बिस्केट जात्रा, कागेश्वरी जात्रा आदि विक्रम संवत्‌को पहिलो दिन वा वैशाख १ गते मनाइने चलन चलेको भनिन्छ, जुन हालसम्म पनि चलिरहेको छ ।

अन्त्यमा, माथि उल्लिखित विश्लेषणका आधारमा नेपालमा विक्रम संवत् चलाउने विक्रमादित्य नेपालकै हुन् भन्ने ऐतिहासिक विवरण उल्लेख गरियो । अब विक्रम संवत् नेपालका विक्रमादित्यले नै चलाएका हुन् भन्ने कुराका बुँदागत रूपमा ऐतिहासिक, भौतिक र भौगोलिक प्रमाणहरू निम्न छन्:

१. विक्रम संवत् भारतका विक्रमादित्य राजाले चलाएको भए त भारतमा पनि विक्रम संवत् चलिरहन्थ्यो नि ! भारतका मान्छेले विक्रम संवत् चलाएको भए भारतमा चाहिँ नचल्ने, नेपालमा मात्र चल्ने हुन्छ र ? भारतमा त औपचारिक कामका लागि इस्वी संवत् र सांस्कृतिक वा धार्मिक कामका लागि शक संवत् चलाइरहेको पाइन्छ । यो कुराले पनि प्रमाणित हुन्छ कि विक्रम संवत् नेपालका विक्रमादित्यले चलाएको मौलिक र पुरानो संवत् हो ।

२. माथि चर्चा गरिएअनुसार विक्रमादित्यले बनाएको बत्तिसपुतली दरबार (हाल राम मन्दिर) भएको ठाउँको नाम हालसम्म पनि ‘गौशाला–पुरानो बानेश्वर सडक’ बत्तिसपुतली नामले चलिरहेकै छ ।

३. बत्तिसपुतली दरबारका कुराबारे पण्डित मुरलीधर भट्टराईले पनि अङ्ग्रेजी भाषामा लेख्नुभएको छ । यसै प्रमाणलाई लिएर लोकमणि पौडेलले पनि नेपालमा विक्रम संवत् चलाउने राजा काठमाडौँ बत्तिसपुतलीका विक्रमादित्य नै हुन् भनेर भन्नुभएको छ ।

४. सोमेश्वरमा तपस्या गर्न गएका दाजु भर्तृहरिलाई खोज्दै भाइ विक्रमादित्य पनि सोमेश्वर पुगेछन् । विक्रमादित्यले दाजुलाई खोज्दै जाँदा चितवनको माडी क्षेत्रको दक्षिणमा पर्ने सोमेश्वर पर्वतपछाडि गुफामा बसेको पाएछन् । सो गुफालाई ‘राजा भर्तृहरि तपस्थल’ भनिन्छ । सो गुफा अझै छँदै छ र यसलाई नक्सामा पनि हेर्न सकिन्छ ।

५. दाजुलाई भेटेपछि केही समय विक्रमादित्य पनि चितवनको माडी क्षेत्रको उत्तरी भागमा शनिश्चर पर्वत शृङ्खलामा एउटा सानो मन्दिर बनाएर बसेछन् । त्यही मन्दिर हाल विक्रम बाबा (विक्रमादित्य) को मन्दिर नामले छँदै छ । यो स्थलमा हाल नेपालकै ठूलो सालको रूख पनि रहेको छ । यो विक्रम बाबा मन्दिरमा माडीका थारुहरू पूजाआजा गर्दै आएको पाइन्छ । ती दुवै स्थान हाल माडीका पर्यटकीय स्थल बन्न पुगेका छन् ।