वर्तमान सरकारको दायित्व के ?

डा. विजय दत्त

विश्वका धेरै मुलुकहरू इतिहासका विभिन्न चरणमा बाह्य शक्तिको प्रभाव, उपनिवेशवाद, साम्राज्यवाद वा सांस्कृतिक हस्तक्षेपबाट प्रभावित भएका छन्। शासन प्रणाली, भाषा, संस्कृति, समयगणना, प्रशासनिक ढाँचा र जीवनशैलीसम्ममा बाह्य प्रभावको गहिरो छाप देखिन्छ। तर विश्व मानचित्रमा एउटा यस्तो मुलुक पनि छ, जसले हजारौँ वर्षदेखि आफ्नो मौलिक सभ्यता, संस्कृति र जीवनदर्शनलाई निरन्तरता दिएको छ—त्यो मुलुक हो नेपाल।
नेपाल केवल भौगोलिक सीमामा सीमित राष्ट्र होइन; यो एक जीवनदर्शन, एक सभ्यता र एक निरन्तर सांस्कृतिक परम्पराको प्रतीक हो। यहाँको जनजीवन, सामाजिक व्यवहार, धार्मिक आस्था, समयगणना प्रणाली, पर्व–उत्सव, शासनपद्धति र सामाजिक संरचना सबै सनातन संस्कारमा आधारित छन्। यही कारणले नेपाललाई प्रायः “जीवित सभ्यताको देश” पनि भनिन्छ।
इतिहासले देखाउँछ कि विश्वका धेरै समाजहरूले समयक्रममा आफ्नो मौलिकता गुमाएका छन्। तर नेपालले आफ्ना पुर्खाहरूले स्थापित गरेको परम्परा, मूल्य र जीवनपद्धतिलाई आजसम्म मनसा, वाचा र कर्मणाले जोगाइराखेको छ। यही विशेषताले नेपाललाई विश्व समुदायमा विशिष्ट बनाएको छ।
नेपालको स्वशासनको परम्परा
नेपालको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको स्वशासनको ऐतिहासिक परम्परा हो। इतिहासका धेरै राष्ट्रहरू उपनिवेश बने, विदेशी शक्तिको अधीनमा गए वा बाह्य शासन व्यवस्थामा बाँधिए। तर नेपालको इतिहासमा प्रत्यक्ष विदेशी शासनको अनुभव देखिँदैन।
यसले देखाउँछ कि यहाँको समाजमा स्वशासनको गहिरो चेतना थियो। गाउँ–समाज, कुल–परम्परा, धर्मशास्त्र, ऋषि–परम्परा र स्थानीय नेतृत्वको संयोजनले समाजलाई सञ्चालन गर्ने प्रणाली विकास गरेको थियो। राज्यको प्रशासन मात्र होइन, सामाजिक जीवनका अधिकांश निर्णय सामूहिक चेतनाका आधारमा हुने गर्थे।
नेपालको यही मौलिकता आज पनि विभिन्न सामाजिक संरचनामा देखिन्छ—जस्तै गुठी परम्परा, सामुदायिक मन्दिर व्यवस्थापन, गाउँस्तरीय सहकार्य, पर्व–उत्सवको सामूहिक आयोजना आदि।
सनातन संस्कृतिमा आधारित जीवनपद्धति
नेपालको सामाजिक जीवन मूलतः वैदिक–सनातन संस्कारमा आधारित छ। जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारहरू, विवाह परम्परा, यज्ञ–हवन, पर्व–उत्सव, तीर्थयात्रा, व्रत–उपवास सबै सनातन संस्कृतिका अंग हुन्।
समयगणनामा पनि नेपालको मौलिकता देखिन्छ। यहाँ प्रयोग हुने पञ्चाङ्ग प्रणाली खगोलशास्त्रमा आधारित छ। ग्रह, नक्षत्र, तिथि, वार, योग र करणका आधारमा समयको गणना गरिन्छ। यही प्रणालीका आधारमा पर्व–उत्सव, विवाह, यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कार्यहरू निर्धारण गरिन्छ।

नेपालमा नववर्षको प्रारम्भ वैशाख महिनाबाट हुने परम्परा पनि वैदिक समयगणनासँग सम्बन्धित छ। वैशाख महिना वसन्त ऋतुको प्रतीक हो, जसले नयाँ जीवन, ऊर्जा र सृष्टिको पुनर्जागरणलाई संकेत गर्दछ।
साताको प्रारम्भ आइतबारबाट हुनु र शनिबार सार्वजनिक विदा हुनु पनि खगोलीय गणनासँग सम्बन्धित परम्परा हो। ग्रहहरूको प्रभावका आधारमा सात दिनको प्रणाली निर्माण गरिएको मानिन्छ।

विदेह राज्य र राजा जनकको शासन दर्शन
नेपालको सांस्कृतिक र दार्शनिक इतिहासमा विदेह राज्य अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान राख्छ। विदेह राज्यको राजधानी मिथिला नगरी अर्थात् आजको जनकपुरधाम थियो। यही राज्यमा राजा जनकले शासन गरेका थिए, जो केवल राजा मात्र नभई महान् दार्शनिक र ऋषि–राजा पनि मानिन्छन्।

जनकको शासन व्यवस्था अद्भुत थियो। उनको राज्यमा ज्ञान, धर्म, समानता र न्यायलाई सर्वोच्च मान्यता दिइन्थ्यो। दरबारमा विद्वान् ऋषि, मुनि, दार्शनिक र विद्या–विशारदहरूको विशेष स्थान थियो। राज्य सञ्चालनमा उनीहरूको मार्गदर्शन महत्वपूर्ण मानिन्थ्यो।
राजा जनकको शासन दर्शनको मूल आधार समानता र कर्तव्यबोध थियो। प्रजा र राजाको जीवनशैलीमा ठूलो भिन्नता थिएन। मिथिलामा जनकको दरबार मात्र सम्पन्न थिएन; प्रजाहरू पनि समृद्ध जीवन बिताउँथे।
यसको एउटा प्रसिद्ध उदाहरण सीताको विवाह प्रसंगमा देखिन्छ। जब अयोध्याबाट विवाहको जन्ती मिथिलामा आइपुगे, उनीहरूले नगरका घरहरू देखेर कुनै घर राजदरबार हो कि सामान्य घर हो भन्ने छुट्याउन सकेनन्। यसले देखाउँछ कि जनकको राज्यमा आर्थिक र सामाजिक समानताको उच्च स्तर थियो।
विदेह राज्यको सामाजिक दर्शन
विदेह राज्यलाई कतिपय विद्वानहरूले प्राचीन कालको आदर्श समाज व्यवस्था पनि मान्छन्। यहाँका नागरिकहरूमा समान अधिकार, समान सम्मान र समान कर्तव्यको भावना थियो।
राज्य सञ्चालन केवल प्रशासनिक शक्ति होइन, नैतिक र आध्यात्मिक आधारमा आधारित थियो। गुरु, ऋषि र विद्वानहरूको सल्लाह अनुसार नीति निर्माण हुन्थ्यो। धर्म, नीति र ज्ञानको संयोजनले समाजलाई सन्तुलित बनाउँथ्यो।
यस दृष्टिले हेर्दा विदेह राज्यलाई प्राचीन कालको एक प्रकारको मानवीय समाजवाद को उदाहरण पनि मान्न सकिन्छ, जहाँ समानता, सामाजिक न्याय र सामूहिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिइन्थ्यो।
नेपालको सांस्कृतिक निरन्तरता
विश्वका धेरै सभ्यताहरू समयसँगै परिवर्तन वा विलुप्त भए। तर नेपालको सांस्कृतिक परम्परा हजारौँ वर्षदेखि निरन्तर रूपमा जीवित छ।
नेपालमा आज पनि निम्न परम्पराहरू कायम छन्—
वैदिक संस्कार प्रणाली
पञ्चाङ्गमा आधारित समयगणना
ऋषि–मुनिको ज्ञान परम्परा
पर्व–उत्सवको सामूहिक संस्कृति
प्रकृतिपूजाको परम्परा
तीर्थ र आध्यात्मिक साधना
यही कारणले नेपाललाई कतिपय विद्वानहरूले “Living Heritage of Civilization” अर्थात् “जीवित सभ्यता” पनि भन्ने गरेका छन्।
प्रसिद्ध इतिहासकार Will Durant ले भनेका छन्:
“Civilization exists where the preservation of culture continues across generations.”
अर्थात् सभ्यता त्यहाँ हुन्छ जहाँ संस्कृति पुस्तौंदेखि निरन्तर जोगाइन्छ।
यो भनाइ नेपालको सन्दर्भमा अत्यन्त उपयुक्त देखिन्छ।
आधुनिक नेपालका लागि ऐतिहासिक शिक्षा
आजको विश्व तीव्र परिवर्तनको युगमा प्रवेश गरिरहेको छ। प्रविधि, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र सांस्कृतिक आदान–प्रदानका कारण समाजमा नयाँ मूल्यहरू प्रवेश गरिरहेका छन्।
यस परिवेशमा नेपालको मौलिक पहिचान जोगाइराख्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण चुनौती हो।
नेपालले आफ्नो इतिहासबाट तीन प्रमुख शिक्षा लिन सक्छ—
१. मौलिक संस्कृतिको संरक्षण
सांस्कृतिक पहिचान राष्ट्रको आत्मा हो। यदि संस्कृति कमजोर भयो भने राष्ट्रिय पहिचान पनि कमजोर हुन्छ।

२. ज्ञानमा आधारित शासन प्रणाली
राजा जनकको शासनले देखाएको जस्तै, विद्वान् र ज्ञानसम्पन्न व्यक्तिहरूको सहभागितामा नीति निर्माण हुनु आवश्यक छ।

३. सामाजिक समानता र न्याय
समाजमा आर्थिक र सामाजिक असमानता बढ्दै गएमा स्थिरता कमजोर हुन्छ। जनकको राज्यको समानता सिद्धान्त आज पनि प्रेरणादायी छ।
निष्कर्ष
नेपाल केवल एउटा राष्ट्र मात्र होइन; यो हजारौँ वर्षदेखि निरन्तर प्रवाहित भएको सभ्यता हो। यहाँको संस्कृति, परम्परा, जीवनदर्शन र सामाजिक संरचना सबै मौलिक छन्।
विदेह राज्य र राजा जनकको शासन दर्शनले देखाएको समानता, ज्ञान र नैतिकताको आदर्श आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
नेपालको मौलिकता यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। यदि यो मौलिकता जोगाउन सकियो भने नेपाल केवल भौगोलिक रूपमा सानो भए पनि सांस्कृतिक रूपमा विश्वका महान् राष्ट्रहरूमध्ये एकको रूपमा सधैं उभिरहनेछ।
अन्ततः प्रसिद्ध दार्शनिक Arnold Toynbee को भनाइ यहाँ स्मरणीय छ—
“A civilization survives not by power, but by the strength of its culture.”
नेपालको शक्ति पनि त्यही हो—यसको संस्कृति, यसको परम्परा र यसको अद्वितीय मौलिकता।
यसैले भन्न सकिन्छ—
नेपाल केवल एक देश होइन, यो सनातन सभ्यताको जीवित रूप हो।

नयाँ सरकारको दायित्व के ?
अहिलेको नयाँ सरकारको प्रमुख दायित्व भनेको जनताको विश्वासलाई व्यवहारिक कार्यद्वारा प्रमाणित गर्नु हो। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा सरकार केवल सत्ता सञ्चालन गर्ने संयन्त्र मात्र होइन, जनअपेक्षा पूरा गर्ने उत्तरदायी संस्था पनि हो। त्यसैले सुशासनको स्थापना, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, आर्थिक स्थिरता, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधार, राष्ट्रिय एकता सुदृढीकरण तथा राष्ट्रिय स्वाभिमानको संरक्षण सरकारको मूल कर्तव्य हुनुपर्छ। यससँगै नेपालको मौलिक संस्कार, सनातन जीवनपद्धति र पुर्खाहरूले स्थापित गरेका सामाजिक, सांस्कृतिक तथा नैतिक मूल्यमान्यतालाई सम्मानपूर्वक निरन्तरता दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। राष्ट्र निर्माणको आधार बनेका परम्परा, संस्कृति, भाषा, पर्व–उत्सव र सामाजिक सद्भावलाई संरक्षण गर्दै आधुनिक विकाससँग सन्तुलन कायम गर्नु नै आजको सरकारको ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो।

निष्कर्ष
अन्ततः भन्नुपर्दा नेपाल केवल एउटा भौगोलिक सीमाभित्रको राष्ट्र मात्र होइन, यो हजारौँ वर्षदेखि निरन्तर प्रवाहित हुँदै आएको एक मौलिक सभ्यता र जीवनदर्शन हो। यहाँको संस्कृति, परम्परा, समयगणना प्रणाली, सामाजिक संरचना तथा आध्यात्मिक चेतना सबै सनातन संस्कारमा आधारित छन्। विदेह राज्य र राजा जनकको शासनदर्शनले देखाएको समानता, ज्ञान, नैतिकता र कर्तव्यबोध आज पनि नेपालको सामाजिक चेतनामा जीवित रहेको देखिन्छ। यही कारणले नेपाल विश्वका धेरै राष्ट्रहरूभन्दा फरक र विशिष्ट पहिचान बोकेको देश बनेको छ।
आजको बदलिँदो विश्व परिवेशमा नेपालले आधुनिक विकास र परम्परागत मूल्यबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ। विकासको नाममा मौलिक संस्कृति र पुर्खाले प्रदान गरेका जीवनदर्शनलाई विस्मृत गरिनु हुँदैन। बरु ती मूल्यहरूलाई आधार बनाएर नयाँ युगको निर्माण गर्नुपर्छ। राष्ट्रको दीर्घकालीन समृद्धि केवल भौतिक विकासले मात्र सम्भव हुँदैन; यसको आधार सांस्कृतिक चेतना, नैतिकता र सामाजिक सद्भावमा निहित हुन्छ।
यस सन्दर्भमा केही शाश्वत वचनहरू अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छन्—
“A nation’s culture resides in the hearts and in the soul of its people.”
— Mahatma Gandhi
“A civilization survives not by power, but by the strength of its culture.”
— Arnold Toynbee
संस्कृत वाङ्मयमा पनि राष्ट्र र संस्कृतिको महत्त्वलाई अत्यन्त उच्च स्थान दिइएको छ—
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।
(आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् हुन्छन्।)
धर्मो रक्षति रक्षितः।
(धर्म अर्थात् कर्तव्य र सदाचारको रक्षा गर्नेले अन्ततः आफैं रक्षा पाउँछ।)
यसैले नेपालको मौलिकता, सनातन संस्कार र पुर्खाहरूले स्थापित गरेका मूल्यहरूलाई सम्मानपूर्वक संरक्षण गर्दै आगामी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय दायित्व हो। यदि यो चेतना जीवित रह्यो भने नेपाल केवल एउटा देश मात्र होइन, विश्वसभ्यताको उज्यालो उदाहरणका रूपमा सधैं उभिरहनेछ।